Portföyün Gerçekten Güvenli mi? 'Stres Testi' ile Yatırımını Krizlere Hazırla
Geçen ay bir müşterimle oturmuş portföyünü gözden geçiriyorduk. "Hocam, ben çok iyi dağıttım paranı, risk yok" dedi gururla. Tabii ki... Ben de ona şunu sordum: "Peki ya 2018'deki gibi bir çöküş olsa ne olur?" Sustu kaldı işte.
Piyasalarda on yıldan fazladır çalışıyorum ve şunu gördüm: Herkes boğa piyasasında uzman oluyor ama gerçek test, ayı geldiğinde başlıyor. İşte bu yüzden 'portföy stres testi' denen şey var - ki çoğu yatırımcı hiç duymamış bile.
Bu yazıda kendi portföyünüzü nasıl stres testinden geçireceğinizi, hangi kriz senaryolarına hazırlanmanız gerektiğini anlatacağım. Hani şu "Ya olmazsa?" sorusunun cevabını bulacaksınız yani.
Stres Testi Nedir? (Benim Basit Tanımım)
Stres testi, portföyünüzü olası kötü senaryolara karşı test etmektir. Tıpkı araba çarpışma testleri gibi - kimse kaza yapmayı planlamaz ama olası duruma hazır olmak isteriz, değil mi?
Bankalar bunu sürekli yapıyor zaten (merkez bankası zorunlu tutuyor), ama bireysel yatırımcılar neden yapmıyor? Çünkü kimse öğretmiyor işte. Ben müşterilerimle çalışırken hep şunu söylüyorum: "En iyi senaryoyu umut et, en kötüsüne hazırlan."
Türkiye'de Yaşadığımız Büyük Krizler (Hafızamızı Tazeliyelim)
Biraz geriye bakalım. Ben bu işe başladığımdan beri kaç kriz gördüm, sayamıyorum:
2008 Küresel Krizi: BIST 30 bin seviyesinden 25 bine düştü (yani %40 kayıp). Dolar kurları çıldırdı. O dönem müşterilerim "Sen dedin iyiydi" diye geliyorlardı bana... Tabii ki hiç kimse böyle bir kriz beklemiyordu.
2018 Ağustos Krizi: Dolar 7 lirayı gördü (hatırlıyor musunuz o günleri?). Borsa yine dibe vurdu. Türk Lirası cinsinden yatırımlar eridi resmen.
2020 Pandemi: Mart ayında her şey çöktü. ABD borsası %30 düştü, bizimki daha da kötü. Ama sonra ne oldu? En büyük boğa piyasası başladı. İşte size belirsizlik...
Bu krizlerde ayakta kalan portföyler vardı, çökenler de. Fark ne miydi? Hazırlık. Stres testi yapanlar daha az zarar gördü - bu kesin değil tabii ama benim gözlemlediğim bu.
Kendi Portföyünüzü Nasıl Test Edersiniz?
1. Senaryo Belirleme
- Borsa %30 düşerse ne olur?
- Dolar 25 lira olursa? (Allah korusun ama olabilir)
- Faizler %50'ye çıkarsa?
- İşinizi kaybederseniz 6 ay ne yaparsınız?
Bunları yazın, hesaplayın. Excel'de basit bir tablo yapın. Ben hep şunu söylüyorum: "Yazmayan, planlamıyor demektir."
2. Korelasyon Analizi (Fancy Adı Var Ama Basit)
Portföyünüzdeki varlıklar aynı anda mı düşüyor? Mesela hepsi Türk varlığı ise (hisse + TL tahvil + gayrimenkul), kriz anında hepsi birden batar. Bu çok tehlikeli.
Geçen bir müşterim vardı, "ben çok iyi dağıttım" diyordu. Baktık: %80'i Türk bankacılık hisseleri, %20'si döviz. Yani aslında tek sepette yumurta... 2018'de ne oldu biliyor musunuz?
3. Likidite Testi
Acil durumda ne kadar paranızı hızla nakde çevirebilirsiniz? Gayrimenkul güzel ama 6 ayda satamazsınız. Altın var, ama hangisini alırsınız? (Gram altın mı, çeyrek mi, ONS mu?)
Benim Kullandığım Basit Stres Testi Formülü
Yıllardır geliştirdiğim bir formül var (tabii ki kesin değil, kişisel deneyimim):
Risk Puanı = (Tek Varlık Ağırlığı × 3) + (Yabancı Para Oranı × 2) + (Likidite Eksikliği × 1)
Şöyle çalışıyor:
- Eğer portföyünüzün %50'si tek bir varlıktaysa: 50 × 3 = 150 puan
- Döviz oranınız %30 ise: 30 × 2 = 60 puan
- Nakit dışında her şey illikit ise: %70 × 1 = 70 puan
Toplam: 280 puan. 200'ün üzeri tehlikeli sayıyorum ben. Ama bu benim kişisel yorumum, kesin kural değil tabii.
Kriz Anında Ne Yapmalı? (Deneyimden Öğrendiklerim)
Kriz geldiğinde insanlar panikliyor. Normal bu, bende de oluyor bazen. Ama şunu öğrendim: Plan yapan, panik yapmaz.
İlk Kural: Satma!
En büyük hata hemen satmak. 2020'de pandemide kaç müşterim diple sattı... Sonra gözyaşı. "Keşke dinleseydim sizi" dedi sonra.
İkinci Kural: Nakit Rezerv
Ben hep şunu söylüyorum: Portföyünüzün en az %20'si nakit olsun. "Ama enflasyon yer" diyorlar. Evet yer, ama kriz anında işe yarar. 2018'de nakit olanlar en iyi fırsatları yakaladı.
Üçüncü Kural: Diversifikasyon
Sadece coğrafi değil, zaman diversifikasyonu da önemli. Yani her ay düzenli yatırım yapmak. (Hani şu dollar-cost averaging denen şey.)
Teknoloji Yardımı Alalım
Manuel hesaplamak yorucu tabii. Birkaç araç önerebilirim (kişisel deneyimim):
Portfolio Visualizer: Ücretsiz, geçmiş verileri test edebilirsiniz. Mesela "2008 krizinde portföyüm ne olurdu" diye bakabilirsiniz.
Excel/Google Sheets: En basiti bu. Kendiniz formül yazın. Ben müşterilerime hep basit Excel şablonu veriyorum.
Python kullanabiliyorsanız: Daha gelişmiş analizler yapabilirsiniz. Ama çoğu kişi için overkill bu.
Önemli olan teknoloji değil aslında, düşünce yapısı. "Ya olursa?" sorusunu sormak.
Sonuç: Mükemmel Portföy Yoktur Ama...
On yıllık deneyimimde şunu öğrendim: Mükemmel portföy diye bir şey yok. Ama hazırlıklı portföy var. Stres testi yapmak, sizi krizlere karşı hazırlar.
Benim tavsiyem şu: Yılda en az iki kez portföyünüzü gözden geçirin. Kendi kendinize zor sorular sorun. "Bu varlık neden portföyümde?" "Bu oran doğru mu?" "Kriz olsa ne yaparım?"
Ve en önemlisi: Planınız olsun. Plan olmadan yatırım yapmak, haritasız yolculuğa çıkmak gibi. Belki ulaşırsınız belki de...
Unutmayın: Piyasalar öngörülemez ama hazırlık yapılabilir. İyi yatırımlar!
Sıkça Sorulan Sorular
Stres testini ne kadar sık yapmalıyım?
Benim müşterilerime önerdiğim 6 ayda bir. Ama büyük piyasa değişikliklerinde (mesela faiz değişimi, siyasi gelişmeler) ekstra test yapmanızı öneririm. Çok sık yapmaya gerek yok, paranoyaklaşırsınız.
Hangi kriz senaryolarını test etmeliyim?
Türkiye için: Dolar şoku (%50 artış), borsa çöküşü (%40 düşüş), yüksek enflasyon (%100), faiz artışı senaryoları temel. Ayrıca kişisel krizler: işsizlik, sağlık masrafları gibi. Her kişinin durumu farklı tabii.
Stres testinde başarısız olursam ne yapmalıyım?
Panik yapmayın önce! Portföyünüzü yeniden düzenleyin. Risk azaltın, diversifikasyon artırın, nakit rezervinizi yükseltin. Ama hepsini aynı anda yapmayın - kademeli geçiş yapın. Ben müşterilerime 3-6 aylık plan öneriyorum.
Genç yatırımcılar için stres testi gerekli mi?
Kesinlikle! Hatta daha da önemli. Çünkü uzun vadeleri var, risk alabilirler ama kriz alışkanlıkları yok. 25-30 yaş arası müşterilerim en çok panik yapanlar. Erken öğrenmek önemli - ben de geç öğrendim bu konuları.
Kripto varlıklar için stres testi nasıl yapılır?
Kripto çok volatil, normal hisse testleri yetersiz. %80-90 düşüş senaryolarını test edin (bitcoin 69 bin dolardan 15 bin dolara düşmüştü). Kripto portföyünüzün toplam varlığınızın %5-10'unu geçmemesini öneririm. Tabii ki kişisel görüşüm bu.
Stres testi sonucu her zaman doğru çıkar mı?
Tabii ki hayır! Gelecek öngörülemez. Ama en azından hazır olursunuz. 2020'de kimse pandemi beklemiyordu mesela. Stres testi bir güvenlik kemeri gibi - kaza olmayabilir ama olursa işe yarar. Ben hiç mükemmel test görmedim ama yararlı olanları çok gördüm.
