Geçen ay bir müşterim telefon etti, "Hocam bu ROE diye bir şey var, sürekli duyuyorum ama tam anlayamadım" dedi. Normal yani, ROE gibi temel kavramları bile çoğu kişi tam olarak kavrayamıyor. Oysa bu rakam, bir şirketin gerçek performansını anlamanın en kestirme yollarından biri.
On küsur yıldır bu piyasalarda çalışıyorum ve ROE'ye bakmadan hiçbir şirket analizi yapmam. Çünkü bu oran size şunu söylüyor: "Bu şirket, ortaklarından aldığı parayı ne kadar verimli kullanıyor?" Basit gibi görünse de içinde çok şey var aslında.
💡 Pratik İpucu: Türk şirketleri arasında %15'in üzerinde ROE'si olan şirketler genelde sektörlerinin liderleridir. Bu rakamı referans alabilirsiniz.
ROE Nedir, Nasıl Hesaplanır?
ROE'nin açılımı Return on Equity, yani Öz Kaynak Karlılığı. Bu oran, şirketin net karının öz kaynaklarına bölünmesiyle bulunuyor. Formül basit ama arkasındaki hikaye derin.
Net Kar: Vergi sonrası temiz kar
Öz Kaynak: Toplam varlıklar - Toplam borçlar
Sonuç: Yüzdelik oran (%)
Basit Örnek - Günlük Hayattan
Düşünün ki bir bakkal dükkanınız var:
• Dükkanı açmak için 100 bin TL kendi paranızı koydunuz (öz kaynak)
• Yıl sonunda 20 bin TL kar ettiniz (net kar)
• ROE hesabı: 20.000 ÷ 100.000 = %20
Sonuç: Koyduğunuz her 100 liradan 20 lira kar elde ettiniz!
İşte bu kadar basit. Tabii ki büyük şirketlerde rakamlar milyonlarca ama mantık aynı. Siz para yatırıyorsunuz, şirket o parayı kullanarak ne kadar kar üretiyor?
BIST'ten Gerçek Örnekler
Size somut örnekler vereyim. 2023 yılı verilerine göre (yaklaşık rakamlar bunlar, kesin değil tabii):
| Şirket | Sektör | ROE (%) | Yorumum |
|---|---|---|---|
| Akbank | Bankacılık | ~18-20 | Sektör için makul |
| BİM | Perakende | ~25-28 | Oldukça yüksek |
| Arçelik | Dayanıklı Tüketim | ~12-15 | Orta seviye |
| THY | Havacılık | ~5-8 | Düşük (pandemi etkisi) |
Bu tabloya bakınca görüyorsunuz değil mi? Aynı dönemde farklı şirketlerin ROE'leri çok farklı. BİM'in ROE'si neden bu kadar yüksek? Çünkü perakende sektörü hızlı dönen bir iş, az sermaye ile çok kar yapabiliyorsunuz.
ROE'yi Parçalara Ayırma: DuPont Analizi
Şimdi gelelim işin daha detaylı kısmına. ROE'yi tek bir rakam olarak görmek yeterli değil. Bu oranın arkasında üç farklı faktör var. Buna DuPont Analizi deniyor.
DuPont Formülü:
Üç Bileşeni Ayrı Ayrı İnceleyelim
1. Kar Marjı (Net Kar / Satışlar)
Şirket her 100 lira satıştan ne kadar kar ediyor? Bu oran, şirketin fiyatlama gücünü ve maliyet kontrolünü gösteriyor.
2. Varlık Devir Hızı (Satışlar / Toplam Varlık)
Şirket elindeki varlıkları ne kadar verimli kullanıyor? Yüksek devir hızı, varlıkların aktif kullanıldığını gösterir.
3. Öz Kaynak Çarpanı (Toplam Varlık / Öz Kaynak)
Bu aslında kaldıraç oranı. Şirket ne kadar borçlanarak büyümüş? Yüksek çarpan, yüksek risk demek.
Gerçek Şirket Örneği - BİM Analizi
BİM'in neden yüksek ROE'si olduğunu DuPont ile analiz edelim (yaklaşık veriler):
BİM DuPont Analizi:
Kar Marjı:
~%7 (sektör için iyi)
Varlık Deviri:
~2.5x (çok hızlı)
Kaldıraç:
~1.8x (makul seviye)
Sonuç: %7 × 2.5 × 1.8 ≈ %31 ROE
BİM'in başarısı yüksek varlık devir hızından geliyor!
Görüyor musunuz? BİM'in ROE'si yüksek çünkü kar marjı düşük olsa bile varlıklarını çok hızlı çeviriyor. Yani az kar ama çok sık yapıyor.
Sektörlere Göre ROE Analizi
Müşterilerimle çalışırken en çok karşılaştığım hata şu: farklı sektörlerden şirketlerin ROE'lerini direk karşılaştırmak. Bu çok yanlış çünkü her sektörün kendine özgü dinamikleri var.
BIST Sektörel ROE Ortalamaları
Son yıllarda gözlemlediğim sektörel ortalamalar şunlar (tabii ki yıllara göre değişiyor):
Teknoloji Şirketleri
%20-40Yüksek katma değer, az fiziksel varlık
Bankacılık
%15-25Kaldıraç yüksek ama risk de yüksek
Perakende
%15-30Hızlı devir, düşük marj modeli
İmalat Sanayi
%10-20Çok varlık gerekiyor, orta karlılık
Enerji & Madencilik
%8-18Sermaye yoğun, volatil kârlılık
Altyapı & Kamu Hizmetleri
%5-15Düzenlenmiş sektör, istikrarlı ama düşük
Kişisel Gözlemim:
Teknoloji şirketleri ROE konusunda açık ara önde ama risk de o kadar yüksek. Ben müşterilerime genelde "sektör ortalamasının %20-30 üstünde olan şirketlere bak" diyorum.
Hangi ROE Seviyeleri İyi Sayılır?
Bu soruyu çok alıyorum. Kesin bir cevap yok ama genel olarak şunu söyleyebilirim:
%0-5
Zayıf
Sorunlu şirketler
%5-10
Düşük
Ortalama altı
%10-20
İyi
Sağlam şirketler
%20+
Mükemmel
Sektör liderleri
Tabii ki bu rakamları mutlak almayın. Önemli olan şirketin kendi sektöründeki durumu ve ROE trendinin nasıl olduğu.
ROE'nin Tuzakları - Dikkat Edilmesi Gerekenler
Şimdi gelelim işin kritik kısmına. ROE güzel bir oran ama tek başına bakarsanız yanılabilirsiniz. Yıllardır bu işi yaparken gördüğüm tuzakları size anlatayım.
En Yaygın Yanılgılar
1. Yüksek Borçlanma Yanılgısı
Şirket çok borç alırsa öz kaynak küçülür, ROE yükselir. Ama bu risk artışı demek!
2. Tek Seferlik Kârlar
Gayrimenkul satışı, devlet teşviki gibi tek seferlik gelirler ROE'yi yüksek gösterebilir.
3. Küçük Öz Kaynak Sorunu
Zarar etmiş şirketlerin öz kaynak küçülmüş olabilir. Az kar bile yüksek ROE yaratır.
4. Enflasyon Etkisi
Yüksek enflasyon dönemlerinde ROE yapay olarak yükselmiş görünebilir.
Doğru ROE Analizi Nasıl Yapılır?
Benim Kullandığım Kontrol Listesi:
Son 5 yılın ROE ortalamasını hesapla (tek yıl yanıltıcı olabilir)
Borç/öz kaynak oranını kontrol et (2'den düşük olmalı)
Enflasyon etkisini ve tek seferlik gelirleri ayıkla
