Blog Yazısı
Ekofin blog yazısının tam metni, finans analizi ve yatırım içgörüleri.
Hisse, fon, sertifika veya kripto ara
Blog Yazısı
Ekofin blog yazısının tam metni, finans analizi ve yatırım içgörüleri.
Ekofin
164 görüntüleme
Geçen Mart ayında bir müşterimle konuşurken "Hocam bu devre kesici denen şey nedir, benim hisselerim niye işlem görmüyor?" diye sormuştu. O gün BIST'te bir sürü hisse devre kesiciye takıldı, tabii adamcağız kafayı yedi (hani normal, kim yemez ki). İşte bu yazıda, piyasalarda on yıldır gözlemlediğim bu koruma mekanizmasını sizlere anlatmaya çalışacağım.
Devre kesici mekanizması - yani circuit breaker sistem - aslında borsanın otomatik pilot sistemi gibi düşünebilirsiniz. Piyasa çok hızlı hareket ettiğinde devreye giriyor ve "dur bakalım, bi nefes al" diyor. Tabii ki kesin değil ama, bence finansal piyasaların en önemli güvenlik ağlarından biri.
Müşterilerimle çalışırken sık karşılaştığım durum şu: "Devre kesici ne işe yarıyor hocam?" sorusu. Yani şöyle açıklayayım - devre kesici, hisse senedinin veya endeksin fiyatı çok hızlı değiştiğinde otomatik olarak işlemleri durduran sistem.
Diyelim ki Turkcell hissesi sabah 50 TL'den açtı. Öğlen vakti bir anda 45 TL'ye düştü (%10 düşüş). İşte bu durumda sistem der ki "dur bakalım", ve 15 dakika boyunca Turkcell işlem görmez. Bu sürede herkes sakinleşir, neler olduğunu anlamaya çalışır.
Kişisel görüşüm şu şekilde: Bu sistem olmasaydı, piyasalar çok daha kaotik olurdu. 2008 krizi sırasında (tabii o zaman daha acemi bir analisttim ama) Amerika'da nasıl panik satışlar olduğunu gördük. İşte devre kesici bu tür durumları önlüyor.
Borsa İstanbul'da (yani bizim ana borsada) devre kesici kuralları oldukça net. Uzun yıllardır bu kuralların nasıl işlediğini gözlemliyorum ve şunu söyleyebilirim: sistem genelde işini yapıyor.
%10 hareket → 15 dakika durdurma
%20 hareket → 30 dakika durdurma
%50 hareket → Gün sonu kadar
Şimdi bu rakamları görünce "vay be ne kadar net" diyebilirsiniz ama pratikte bazen karışık oluyor işler. Mesela, hisse %9.8 düştü mü devre kesici çalışmaz, %10.1 düştü mü çalışır. Yani sistem çok hassas.
Endeks bazında devre kesici biraz farklı çalışıyor (tabii bu konu biraz teknik ama önemli). BIST 100 endeksi şöyle:
Kişisel Gözlemim: On yıldır bu işin içindeyim ama %20'lik düşüşü sadece birkaç kez gördüm. En son 2020'de pandemi başladığında yaşandı. O günleri hatırlıyorum, telefon hiç susmuyordu - herkes panikleyip soruyordu "ne oluyor hocam?"
Amerika'daki sistemle bizimkini karşılaştırdığımda (çünkü sık sık New York borsasını da takip ediyorum) şunu görüyorum: onlar biraz daha esnek ama prensip aynı.
S&P 500 endeksine göre çalışan sistem şöyle:
| Seviye | Düşüş Oranı | Durdurma Süresi |
|---|---|---|
| Seviye 1 | %7 | 15 dakika |
| Seviye 2 | %13 | 15 dakika |
| Seviye 3 | %20 | Gün sonuna kadar |
İlginç olan şu: Amerikalılar bizden daha az bekletiyorlar (15 dakika vs 30 dakika). Belki de piyasaları daha likit olduğu için böyle yapıyorlar, tabii ki kesin değil ama mantıklı geliyor.
Müşterilerimin çoğu başta "ya hocam ne gerek var, biz büyük insanız, kendi kararımızı veririz" diyor. Ama sonra piyasa hareketli olduğu günlerde anlıyorlar işin önemini.
İşte en önemli faydası bu. Piyasalarda uzun yıllardır gözlemlediğim şey şu: insanlar çoğunlukla duygusal kararlar alıyor. Hisse düşmeye başladı mı "sat sat sat" moduna giriyorlar. Devre kesici devreye girince:
Bu biraz teknik ama önemli bir konu. Piyasa çok hızlı hareket ettiğinde, market yapıcılar (yani sürekli alım-satım yapan kurumsal yatırımcılar) pozisyon almakta zorlanıyor. Devre kesici devreye girince onlar da toparlanabiliyor.
Tabii bu her zaman mükemmel çalışmıyor. Bazen devre kesici kalktıktan sonra fiyatlar daha da sert hareket ediyor (hani böyle durumlar da oluyor). Ama genel olarak sistem işini yapıyor diyebilirim.
On yıllık tecrübemde gördüğüm en büyük hatalardan birini anlatayım: devre kesici devreye girdiğinde insanlar daha da panikliyor. "Vay be durdu demek ki çok kötü bir şey var" diye düşünüyorlar.
Bu konu çok kritik ve müşterilerimden sık soru alıyorum. Devre kesici devreye girdiğinde stop-loss emirleriniz nasıl çalışıyor?
Önemli Not: Devre kesici sırasında stop-loss emirleri beklemede kalır. Yani hisse 50 TL'den 45 TL'ye düşüp devre kesiciye takıldıysa, siz 46 TL'ye stop koymuş olsanız bile emir çalışmaz. İşlemler tekrar başladığında devreye girer.
2020 yılının Mart ayını hiç unutmuyorum. COVID-19 haberleri çıkmaya başlamıştı, piyasalar deli gibiydi. O dönemde Amerika'da üç gün üst üste devre kesici devreye girdi. Böyle bir şey son otuz yılda görülmemişti.
9 Mart 2020 - Pazartesi sabahı işe geldiğimde futures'lar %-5'lerde işlem görüyordu. "Bu iş iyi değil" dedim kendi kendime. Gerçekten de piyasa açılır açılmaz S&P 500 %7 düştü ve ilk devre kesici devreye girdi.
O gün müşterilerimden onlarca telefon aldım. En çok sorulan şu oldu: "Hocam bu devre kesici ne, niye durdu piyasa?" İşte o zaman anladım ki bu konuyu daha çok anlatmamız gerekiyor.
Bizim BIST'te de benzer durumlar yaşandı tabii. Özellikle bankacılık hisseleri ve turizm şirketleri devre kesiciye takılıp duruyordu. O dönemde portföy yönetimi yapan arkadaşlarım "kafayı yiyeceğiz" diyordu (hani abartı değil, gerçekten zor zamanlar).
Sadece düşüş değil, bazen yukarı yönlü sert hareketlerde de devre kesici devreye giriyor. Mesela bir şirket çok iyi haber açıkladığında hisse %20-30 yükselirse, o zaman da sistem duruyor.
Geçen sene bir teknoloji şirketinin hissesi güzel bir sözleşme haberinden sonra %25 yükseldi. Müşterim "hocam satayım mı bu kadar yükseldi" diye sordu. Ben de "devre kesici kalktıktan sonra bir bak, belki daha da yükselir" dedim. Nitekim öyle de oldu (tabii her zaman böyle olmaz, bu sadece bir örnek).
On yıllık tecrübemde şunu öğrendim: devre kesici sistemi mükemmel değil ama çok gerekli. Bazen can sıkıcı olabiliyor (özellikle hızlı işlem yapmaya çalışanlar için) ama genel olarak piyasaları koruyor.
Kişisel tavsiyem şu: devre kesici devreye girdiğinde paniklemek yerine bunun bir fırsat olduğunu düşünün. Pozisyonlarınızı gözden geçirin, stratejinizi yeniden değerlendirin. Sonuçta bu mola sizin için de var.
Tabii ki her durumda geçerli olmaz bu tavsiye ama çoğu zaman işe yarıyor. En önemlisi, devre kesicinin sizin düşmanınız değil dostunuz olduğunu unutmayın. Piyasaları daha sağlıklı ve adil hale getiren bir araç.
Son Söz: Yatırım yapmadan önce bu tür mekanizmaları öğrenmek çok önemli. Hem daha bilinçli kararlar alırsınız, hem de beklenmedik durumlarla karşılaştığınızda paniklemezsiniz. İyi yatırımlar!
Hayır, acele etmeyin. Devre kesici kalktıktan sonra piyasanın nasıl tepki verdiğini gözlemleyin. Bazen fiyatlar sakinleşir, bazen daha da hareket eder. Ben müşterilerime genelde "15 dakika daha bekle" derim çünkü ilk tepkiler çoğu zaman duygusal oluyor.
BIST'te normal işlem saatleri içinde çalışır (09:30-18:00). Ama dikkat edin, seans başında ve sonunda bazı özel kurallar var. Mesela seans son 30 dakikasında %50'lik seviye dışında devre kesici çalışmaz. Bu detayları bilmek önemli.
Endeks bazında nadir ama hisse bazında daha sık görülür. Özellikle küçük şirketlerin hisselerinde haberlere bağlı olarak sık yaşanır. Ben günde 2-3 hissede devre kesici gördüğümü hatırlıyorum normal günlerde. Kriz dönemlerinde tabii bu sayı artıyor.
Evet var ama biraz farklı çalışır. VİOP'ta (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası) da benzer mekanizmalar var. Ama bu konu biraz daha karmaşık, müşterilerim genelde bu konuda ayrıca bilgi almak istiyor. Vadeli işlemle uğraşıyorsanız mutlaka bu kuralları ayrıntılı öğrenin.
Bu çok iyi bir soru ve kesin bir cevabı yok. Genelde devre kesici seviyesinde veya yakınında açılır ama bazen sürprizler oluyor. Özellikle haberlere bağlı devre kesicilerde, mola sırasında yeni bilgiler gelirse fiyat çok farklı seviyelerde açılabilir. O yüzden hazı
Ekofin'deki özelliklere erişmek için lütfen hesabınızı oluşturunuz.
Yorumlar yükleniyor...